Basa Jawa minangka salah sawijining basa daerah kang isih urip lan dilestarekake ing masyarakat Indonesia, utamane ing tanah Jawa. Keindahan lan kekayaan basa Jawa ora mung saka kosakatae sing akeh, nanging uga saka sistem unggah-ungguh basa sing unik. Unggah-ungguh basa iki ndadekake basa Jawa beda karo basa liyane. Kanggo para siswa kelas 4 Sekolah Dasar, sinau babagan unggah-ungguh basa Jawa, khusus ing tingkat Ngoko lan Krama, minangka dhasar kang wigati supaya bisa komunikasi kanthi becik lan sopan ing masyarakat Jawa.
Ing tingkat kelas 4, para siswa biasane wis ngenalake konsep dhasar babagan basa Jawa. Salah sawijining topik kang paling pokok lan kudu dikuasai yaiku perbedaan antarane basa Ngoko lan Krama. Penguasaan iki ora mung mbantu siswa nalika ngomong utawa nulis, nanging uga mbentuk karakter lan rasa hormat marang wong liya.
Apa Kuwi Basa Ngoko?
Basa Ngoko minangka salah sawijining tingkatan basa Jawa kang paling dhasar. Basa Ngoko digunakake ing situasi kang luwih akrab, santai, lan ora resmi. Lumrahe, basa Ngoko digunakake nalika:
- Ngomong karo kanca sebaya: Nalika dolanan utawa ngobrol karo kanca kang umure padha utawa luwih enom, basa Ngoko pancen trep banget. Contone, "Hei, ayo dolanan bal!" utawa "Aku mau nemu buku sing apik."
- Ngomong karo wong kang luwih enom: Wong tuwa utawa wong kang luwih diwasa biasane nggunakake basa Ngoko nalika ngomong karo anak utawa wong kang luwih enom tinimbang awake dhewe. Iki minangka tandha keakraban lan ora ana paksaan babagan tata krama kang kaku.
- Ngomong karo wong kang wis akrab banget: Sanajan ana beda umur, yen wis kulina banget lan cedhak, basa Ngoko bisa uga digunakake.
Ana rong jinis basa Ngoko, yaiku:
-
Ngoko Lugu: Iki minangka basa Ngoko kang paling polos lan lugu. Kabeh tembung kang digunakake minangka tembung Ngoko, tanpa dicampur karo tembung Krama utawa tembung liyane kang luwih alus.
- Conto: "Aku mangan sega." (Saya makan nasi.)
- Conto: "Bapak tindak menyang kantor." (Ayah pergi ke kantor.)
-
Ngoko Alus: Ing basa Ngoko Alus, sawetara tembung kang nuduhake awake dhewe utawa wong kang diajak omong tetep nggunakake tembung Ngoko, nanging tembung kang nuduhake wong katelu (wong kang lagi dirembug) diubah dadi basa Krama. Basa iki rada luwih sopan tinimbang Ngoko Lugu, nanging isih kalebu ing tingkat Ngoko.
- Conto: "Aku tindak menyang omahe dheweke." (Saya pergi ke rumahnya.) – Tembung "tindak" lan "dheweke" isih Ngoko, nanging yen wong kang diajak omong luwih dihormati, tembung "dheweke" bisa diganti dadi "panjenengane".
- Conto: "Aku mangan sega." (Saya makan nasi.) – Ing Ngoko Alus, tembung "mangan" tetep Ngoko, nanging yen diowahi dadi Krama, dadi "nedha".
Materi kelas 4 biasane fokus ing Ngoko Lugu lan pengenalan dhasar babagan Krama. Siswa diwenehi conto-conto ukara lan diajak kanggo ngerteni kapan kudu nggunakake basa Ngoko.
Apa Kuwi Basa Krama?
Basa Krama minangka tingkatan basa Jawa kang luwih dhuwur lan luwih sopan. Basa Krama digunakake ing situasi kang resmi, nalika ngomong karo wong kang luwih tuwa, wong kang diajeni, utawa ing acara-acara resmi. Nggunakake basa Krama nuduhake rasa hormat lan tata krama kang apik.
Ana uga rong jinis basa Krama, yaiku:
-
Krama Lugu (Krama Madya): Jinis iki minangka tingkatan ing antarane Ngoko lan Krama Alus. Krama Lugu nggunakake tembung-tembung Krama kang luwih alus tinimbang Ngoko, nanging durung nganti paling alus. Lumrahe digunakake nalika ngomong karo wong kang luwih tuwa utawa diajeni, nanging ora ing acara kang banget resmi.
- Conto: "Kula nedha sekul." (Saya makan nasi.) – "Kula" lan "nedha" wis Krama.
- Conto: "Bapak kesah dhateng kantor." (Ayah pergi ke kantor.) – "Kesah" lan "dhateng" minangka tembung Krama.
-
Krama Alus (Krama Inggil): Iki minangka tingkatan basa Krama kang paling dhuwur lan paling sopan. Krama Alus digunakake nalika ngomong karo wong kang luwih tuwa banget, wong kang duwe kalungguhan dhuwur, utawa ing acara-acara kang banget resmi. Ing Krama Alus, tembung kang nuduhake awake dhewe utawa wong kang diajak omong diubah dadi tembung Krama Alus, lan tembung kang nuduhake wong katelu uga diubah dadi Krama Alus.
- Conto: "Kula nedha sekul." (Saya makan nasi.) – Yen ngomong karo wong kang luwih tuwa utawa diajeni.
- Conto: "Panjenengan menapa sampun nedha?" (Apakah Anda sudah makan?) – Ing kene, "panjenengan" nuduhake wong kang diajak omong, lan "nedha" nuduhake tumindake.
- Conto kang luwih Krama Alus: "Bapak kesah dhateng kantor." Yen arep luwih alus banget, bisa dadi: "Rama menapa sampun sare?" (Ayah/Bapak apakah sudah tidur?) – Ing kene, "Rama" nuduhake bapak, lan "sare" tegese turu kang minangka Krama Alus.
Ing materi kelas 4, siswa biasane dikenalke karo basa Krama kang luwih dhasar, utamane Krama Lugu utawa Krama Madya, lan conto-conto ukara kang migunakake tembung Krama kanggo wong kang luwih tuwa utawa diajeni.
Pentinge Sinau Ngoko lan Krama ing Kelas 4
Sinau unggah-ungguh basa Jawa ing kelas 4 nduweni makna kang wigati banget:
- Ngembangake Kemampuan Komunikasi: Siswa dadi ngerti carane milih basa kang trep miturut sapa kang diajak omong lan ing situasi kang kaya apa. Iki mbantu supaya ora ana salah paham utawa rasa ora sopan.
- Mbentuk Karakter lan Rasa Hormat: Nggunakake basa Krama minangka wujud rasa hormat marang wong kang luwih tuwa utawa diajeni. Iki mbantu siswa dadi pribadi kang luwih tata krama lan ngerti marang wong liya.
- Melestarikan Budaya Jawa: Basa Jawa, kalebu unggah-ungguh basa, minangka bagéan saka warisan budaya. Kanthi nguasai basa Jawa, siswa mèlu nglestarekake lan nerusake budaya iki.
- Mbangun Rasa Percaya Diri: Siswa kang ngerti carane nggunakake basa Jawa kanthi bener bakal luwih percaya dhiri nalika ngomong utawa berinteraksi ing lingkungan kang migunakake basa Jawa.
- Dasar kanggo Tingkatan Sabanjure: Materi unggah-ungguh basa ing kelas 4 minangka dhasar kang kuwat kanggo sinau ing tingkat kang luwih dhuwur, ing ngendi ana macem-macem variasi lan kerumitan basa Jawa.
Contoh Soal Latihan Basa Jawa Kelas 4 (Ngoko lan Krama)
Supaya luwih cetha, ayo didelok conto soal kang biasane ditemoni siswa kelas 4 SD nalika sinau babagan Ngoko lan Krama:
A. Ganti ukara ing ngisor iki saka basa Ngoko menyang basa Krama!
-
Ngoko: Aku arep mangan sega goreng.
Krama: Kula … nedha sekul goreng. (Isinen nganggo tembung kang trep)
Jawaban: Kula badhe nedha sekul goreng. -
Ngoko: Bapak lagi maca koran ing teras.
Krama: Bapak … maos ariwarti wonten emper. (Isinen nganggo tembung kang trep)
Jawaban: Bapak nembe maos ariwarti wonten emper. -
Ngoko: Kowe mau tuku apa ing pasar?
Krama: Panjenengan mau … menapa ing pasar? (Isinen nganggo tembung kang trep)
Jawaban: Panjenengan mau mundhut menapa ing pasar? -
Ngoko: Adhik lagi turu ing kamar.
Krama: Adhik … sare wonten kamar. (Isinen nganggo tembung kang trep)
Jawaban: Adhik sedhang sare wonten kamar. -
Ngoko: Ibu lagi masak kanggo sarapan.
Krama: Ibu … masak kagem sarapan. (Isinen nganggo tembung kang trep)
Jawaban: Ibu nembe masak kagem sarapan.
B. Ganti ukara ing ngisor iki saka basa Krama menyang basa Ngoko!
-
Krama: Kula badhe tindak dhateng sekolahan.
Ngoko: Aku … tindak menyang sekolahan. (Isinen nganggo tembung kang trep)
Jawaban: Aku arep tindak menyang sekolahan. -
Krama: Sampeyan sampun dahar?
Ngoko: Kowe wis …? (Isinen nganggo tembung kang trep)
Jawaban: Kowe wis mangan? -
Krama: Rama nembe dhahar sekul putih.
Ngoko: Bapak lagi … sega putih. (Isinen nganggo tembung kang trep)
Jawaban: Bapak lagi mangan sega putih. -
Krama: Dhek wingi kula ketemu karo Pak Guru.
Ngoko: Ka wingi aku … karo Pak Guru. (Isinen nganggo tembung kang trep)
Jawaban: Ka wingi aku ketemu karo Pak Guru. -
Krama: Griyanipun simbah wonten ngriku.
Ngoko: Omahe mbah kakung … ing kono. (Isinen nganggo tembung kang trep)
Jawaban: Omahe mbah kakung ono ing kono.
C. Pasangake ukara Ngoko ing sisih kiwa kanthi ukara Krama kang mathuk ing sisih tengen!
| Ukara Ngoko | Ukara Krama |
|---|---|
| 1. Aku arep sekolah. | A. Panjenengan sampun dhahar? |
| 2. Kowe mau mangan apa? | B. Kula badhe tindak sekolahan. |
| 3. Bapak lagi maca buku. | C. Panjenengan mundhut menapa? |
| 4. Adhikmu wis sare durung? | D. Rama nembe maos buku. |
| 5. Kowe mau tuku apa? | E. Adhik panjenengan sampun sare? |
Jawaban:
- B
- A
- D
- E
- C
D. Jawab pitakon ing ngisor iki kanthi basa kang trep!
- Kapan kowe biasane nggunakake basa Ngoko?
Jawaban: Basa Ngoko biasane digunakake nalika ngomong karo kanca utawa wong kang luwih enom. - Kapan kowe kudu nggunakake basa Krama?
Jawaban: Basa Krama kudu digunakake nalika ngomong karo wong kang luwih tuwa, wong kang diajeni, utawa ing acara resmi. - Sebutna siji conto tembung Ngoko lan padhanane ing basa Krama!
Jawaban: Conto: Ngoko: mangan, Krama: nedha. - Nalika ngomong karo guru, luwih becik nggunakake basa apa? Ngapa?
Jawaban: Luwih becik nggunakake basa Krama, amarga guru iku luwih tuwa lan diajeni, mula kudu sopan. - Ukara "Aku dikongkon Ibu menyang pasar" yen diowahi dadi basa Krama Alus dadi …
Jawaban: Kula kapundhut Ibu menyang pasar. (Yen luwih alus: Kula dipundhut Ibu tindak pasar.)
E. Gawea ukara nganggo basa Ngoko lan Krama saka tembung ing ngisor iki!
- Tembung: Buku
- Ngoko: Aku duwe buku anyar.
- Krama: Kula gadhah buku enggal.
- Tembung: Sekolah
- Ngoko: Aku arep menyang sekolah.
- Krama: Kula badhe tindak sekolahan.
- Tembung: Mangan
- Ngoko: Kowe mau mangan apa?
- Krama: Panjenengan mau dhahar menapa?
Panyengkuyung lan Pangajab
Sinau unggah-ungguh basa Jawa, utamane Ngoko lan Krama, minangka proses kang terus-terusan. Ing kelas 4, fokus utama yaiku ngenalake konsep dhasar lan mbentuk kawigaten siswa babagan pentinge basa kang sopan. Para guru lan wong tuwa duwe peran gedhe kanggo nyengkuyung lan mbimbing siswa supaya luwih mangertos lan trampil nggunakake basa Jawa kanthi bener.
Kanthi latihan kang rutin lan motivasi kang terus-menerus, para siswa kelas 4 bakal dadi luwih pede lan tresna marang basa lan budaya Jawa. Muga-muga artikel iki bisa mbantu para siswa, guru, lan wong tuwa ing ngerteni lan ngajarake babagan Ngoko lan Krama ing tingkat kelas 4 SD.
Artikel ini sudah mencapai sekitar 1200 kata dan mencakup penjelasan mendalam tentang basa Ngoko dan Krama, pentingnya mempelajarinya di kelas 4, serta contoh-contoh soal latihan yang relevan. Semoga bermanfaat!
Tinggalkan Balasan